Polska w średniowiecznej Europie. Rzeczypospolita Chrześcijańska X-XV stulecia

Przyjmując pogląd współczesnej historiografii światowej o formowaniu się podstaw kręgu zachodniej (łacińskiej) cywilizacji przyszłej Europy w X-XI stuleciu łączymy dziś powstanie państwa polskiego z ukształtowaniem się tego kręgu. Młody, tworzący się dopiero, ale względnie silny organizm państwowy, rychło nazwany Polską, został niejako oficjalnie przyjęty do kręgu zachodniego po przyjęciu chrześcijaństwa z Rzymu w 966 roku. Miało to wielorakie, trwające do dziś, konsekwencje. Proces wchodzenia Polski do tego kręgu właśnie w X-XI wieku łączył jej losy z innymi wielkimi obszarami Europy dotąd pogańskiej. Uczestniczyły w tym procesie: cała Skandynawia i tworząca się dokładnie w X wieku Europa Środkowo-Wschodnia, stanowiąca wschodnie pogranicze zachodniego kręgu cywilizacyjnego – chodzi o ziemie pomiędzy Adriatykiem a Bałtykiem (dzisiejsze terytoria Chorwacji, Czech, Słowacji, Węgier i Polski). Na wschód od tych pięciu państw tworzy się w tym czasie swoisty krąg kulturowy słowiańsko-bizantyjski. Wielkie Morawy powstają jeszcze w IX wieku, a Bułgaria i Ruś Kijowska w X stuleciu. W ten sposób zarysowuje się wcale wyraźnie Europa nadchodzącego tysiąclecia z wewnętrzną granicą kulturową do dziś, a więc w początkach XXI wieku, dobrze widoczną. Pełna integracja „barbarzyńskiej Europy” z jej częścią „cywilizowaną” trwać będzie jeszcze setki lat i towarzyszyć jej będzie powstawanie podstaw narodowych kultur - zjawisko niezmiernie charakterystycznych dla całej Europy.

I.	 Powstanie państwa polskiego
Badania archeologiczne wraz ze skąpymi, ale cennymi zapisami źródłowymi, pozwalają odtworzyć w wielkich liniach proces tworzenia nowego państwa od schyłku pierwszej połowy X wieku po schyłek stulecia, gdy państwo polskie ujawnia się bardzo wyraźnie na scenie europejskiej - rzecz charakterystyczna - z granicami zbliżonymi do dzisiejszych. Proces powstawania państwa polegał na zajmowaniu kolejnych obszarów plemion słowiańskich przez księcia opartego o gród w Gnieźnie i jego drużynę wojskową o dużej, jak mówi o tym świadek z epoki, sile. Wielkie grody ziemno-drewniano-kamienne wznoszone na zajmowanych kolejno obszarach utwierdzały nową władzę zwierzchnią. Książę Mieszko (zmarł w 992 roku) stojąc przez kilkadziesiąt lat na czele młodego państwa położył szczególne zasługi dla jego powstania i umocnienia. Umiał bronić umiejętnie niezależności swego państwa od odnowionego Cesarstwa opartego o sąsiadujące z Polską od zachodu, Niemcy. Sojusz z sąsiadem południowym, Czechami, przyniósł wraz z małżeństwem Mieszka z Dobrawą z dynastii Przemyślidów tam władających, doniosłe skutki: małżeństwo z księżniczką w 965 roku i chrzest księcia razem z otoczeniem w 966. U schyłku życia Mieszko uderzył jednak na Czechy i przyłączył trwale do swego państwa dwie wielkie dzielnice południowe: Małopolskę (z Krakowem) i Śląsk (z Wrocławiem).

Poland in Medieval Europe: The Commonwealth of Christian Peoples from the Tenth to the Fifteenth Century
In taking the contemporary world historiosophical view that the foundations of western (Latin) civilisation of the future Europe were formed in the tenth and eleventh centuries we link the creation of the Polish state with the moulding of western Christendom. The young but comparatively strong state organism – still in the process of being created and named Poland – was, as it were, officially ushered into the western sphere when it accepted Christianity from Rome in 966. This had many consequences, which are still being felt today. Poland’s entry into western Christendom in the tenth and eleventh centuries bound its fate with that of other great, pagan, areas of Europe. Other participants in this process included all of Scandinavia and Central-Eastern Europe, which was forming in the tenth century and consisted of the eastern borderlands of the Western sphere of civilisation – the lands between the Adriatic and the Baltic (modern-day Croatia, the Czech Republic, Slovakia, Hungary and Poland). To the east of these five states another cultural area was forming. The Slavic-Byzantine Greater Moravia came into being in the ninth century, with Bulgaria and Kievan Rus forming in the tenth century. Thus the Europe of the coming thousand years was clearly defined with an internal cultural border that is still clearly visible today, in the early twenty-first century. Full integration of “barbarian Europe” with its “civilised part was to last hundreds of years and be accompanied by the formation of national cultures – a phenomenon highly characteristic of all of Europe.

I. The Origins of Poland
Archaeological evidence and scanty but invaluable written sources permit us to recreate the the broad outlines of the foundation of the new state between the middle of the ninth and the start of the eleventh century, when the Polish state emerged on the European scene with boundaries, note bene, similar to those of today. The foundation of the state consisted of the occupation of successive tracts of Slavonic tribes’ land by the prince supported by the medieval town of Gniezno and his powerful – by the account of a contemporary witness – army. Great towns of earth, wood and stone built in the occupied territories confirmed the new overlordship. Prince Mieszko (d. 992), who stood at the head of the young state for several decades, was a key figure in its establishment and consolidation. He adroitly defended his state form the renewed Holy Roman Empire, based in Germany, to the west of Poland. An alliance with Poland’s southern neighbours, the Czechs, along with the marriage of Mieszko to Dobrava of the Czech Přemyslid dynasty had important consequences: marriage to the princess in 965 and the baptism of the prince and his followers in 966. Towards the end of his life, however, Mieszko struck at the Czechs and permanently annexed to his state two great southern regions: Malopolska (Lesser Poland, including Cracow) and Silesia (with Wrocław).